Weinigen begrijpen de eigenzinnige koers van Van Bruchem

Weekblad voor Wageningen UR, ergens in 2003

Hij ziet zichzelf niet als een Don Quichotte, maar een buitenbeentje is dierwetenschapper dr Jaap van Bruchem zeker. De eigenzinnige veehouders die hij om zich heen heeft verzameld bereiken met het volgen van zijn afwijkende adviezen goede resultaten, maar 'soms moet hij zijn verhaal wel drie keer vertellen en dan snapt de helft het nog niet'. In Wageningen vindt menigeen hem 'knotsgek'. Anderen koesteren zijn 'waardevolle kern'. 'Ik word een beetje moe van het verwijt te ver voor het peloton uit te lopen. Toch heb ik het gevoel dat er een beetje muziek begint te komen. Ik voel me geen roepende in de woestijn.'

Op de eerste lentedag zit Van Bruchem in Utrecht in de wachtruimte van de economische politierechter. Voor de rechter staat melkveehouder Theo Spruit uit Zegveld. Spruit boert met zo'n zeventig melkkoeien op 34 hectare veenweide. Hij is een boer die 'luistert naar de natuur'. Sinds vorig jaar gebruikt hij geen kunstmest meer, hij maakt liever gebruik van ruige, verteerde stromest. Drijfmest wordt pas uitgereden als het is vermengd met stromest, regenwater en koolstof. Hij rijdt het breedwerpig uit, om direct hierna met slootwater na te sproeien.

Daar wringt de schoen. In Nederland is een veehouder verplicht de mest emissiearm aan te brengen met een mestinjecteur. Maar Spruit wil de regenwormen voor zich laten werken en mestinjectie trekt een te zware wissel op de vitaliteit van de bodem. Volgens Van Bruchem verdient Spruit 'een plaats op de hoogste trede van het erepodium, in plaats van op het schavot'. 'Hij ziet kans de natuurlijke complexiteit van zijn bedrijf op z'n gevoel te bespelen, op een manier die door de wetenschap maar nauwelijks wordt doorgrond.' Spruit dreigt slachtoffer te worden van wetgeving die mede is ingegeven door het in Wageningen geinitieerde 'rationele sturen op hoofdeffecten', dat ten koste gaat van de 'hogere-orde interacties' en de 'coherentie van de systemen', aldus Van Bruchem.

Van Bruchem kent de familie Spruit sinds 1997, toen hij op verzoek van de rechter-commissaris een analyse van het bedrijf maakte. Spruit is een van pioniers van PMOV, een platform van zo’n 250 boeren en burgers dat ijvert voor een nieuwe vorm van landbouw: 'hoogproductief, diervriendelijk, milieusparend, economisch gezond en sociaal aanvaardbaar'.

Het platform is ontstaan als vervolg op de experimenten op de Minderhoudhoeve, de Ossekampen en de Friese milieucooperatie Vel/Vanla. De PMOV-boeren zien de bodem als de natuurlijke basis van hun bedrijf. Op eigen inzicht, ervaring en intuitie schroeven zij het gebruik van kunstmest en krachtvoer aanzienlijk terug of zetten die zelfs stop. Zij worden hierin gesteund door Van Bruchem die regelmatig lezingen voor de boeren verzorgt, of de bedrijven bezoekt om eens te kijken naar de graszode en te ruiken in de stallen.

'Of het gras er goed bijstaat kun je eigenlijk al van een afstand zien en goede mest stinkt niet', aldus Van Bruchem. Dat is de taal die de veehouders begrijpen, maar zijn theoretische onderbouwing gaat de meesten boven de pet.

Het 'multidimensionale gedachtegoed' van Van Bruchem wordt maar door weinigen begrepen en in wetenschappelijke kring wordt zijn omarming van controversiele additieven als kleimineralen, nuttige micro-organismen en 'informatiedragers' hem lang niet altijd in dank afgenomen. Van Bruchem: 'We worstelen in Wageningen met de vraag hoe je complexiteit kunt managen. Het allerkleinste bekende deeltje weegt 10 tot de macht 51 kilogram en het hele universum 10 tot de macht 55 kilogram. De realiteit is logaritmisch en niet een- of driedimensionaal, maar oneindig-dimensionaal. Als je systemen op een McDonalds-achtige manier gaat managen, dan ga je plat en implodeert de zaak.'

Van Bruchems toelichtingen doen je soms tollen op je benen. Dr Dick van Zaane, beleidsadviseur van de raad van bestuur, heeft zelfs een term bedacht voor zijn onnavolgbare redeneertrend: 'de schil van Jaap'. 'De wollige schil die Jaap om zich heen heeft, is zijn grootste vijand. Ik zeg daarom altijd tegen hem: 'praat over je kern!' Want de kern van Jaap - zijn systeembenadering, de manier waarop hij boeren weet te betrekken bij onderzoek en netwerken weet te creeren - vind ik zeer waardevol. Voor onze organisatie is het een uitdaging wetenschappelijk te begrijpen hoe voorloperboeren boeren.'

<<< Terug naar column