Deze website gebruikt cookies. Als je wilt weten wat dat zijn, en wat voor consequenties dat heeft, klik dan hier. Als je niets van die cookies moet hebben, klik dan hier.

Willem Koert.nl

Nieuw | Over mij | Contact | Blogs

Opgepoetst | 29-4-2019

Project Supermens is illegaal

Hoewel landelijke media er nauwelijks aandacht aan besteedden, was het waarschijnlijk de grootste actie die in Nederland ooit tegen de dopinghandel is ondernomen. Op 29 mei vielen, na een jaar van onderzoek, de Economische Controledienst (ECD) en de Fiscale Inlichtingen- en Opsporingsdienst (Fiod) tegelijkertijd op vier verschillende plaatsen binnen bij dopinghandelaren.

Dit was nog maar het begin, kondigde voormalig minister Korthals enkele weken later tijdens een kamerdebat aan. Het OM werkt, samen met FIOD en ECD, aan een expertisecentrum voor doping, vertelde hij. Het centrum heeft al aan drie grote zaken in onderzoek, die betrekking hebben op netwerken van dopinghandelaren die ook in de wapen-, vrouwen en drugshandel actief zijn.

Dit artikel is bedoeld om de achtergronden van de dopingproblematiek te schetsen. Daarnaast wil het wijzen op een alternatieve manier om het dopingprobleem onder controle te krijgen.

Getallen
De dagen na de invallen van 29 mei gonsde het dopingmilieu van de geruchten. In Delfzijl zou R.M., een bekende dopinghandelaar en organisator van evenementen in het bodybuildingcircuit, met een zak over zijn hoofd zijn afgevoerd. Handelaren waren wantrouwig en durfden hun zaken niet meer telefonisch af te handelen, omdat de de telefoon van R.M. een jaar lang zouden zijn afgeluisterd. En op een aantal plaatsen konden sporters en bodybuilders niet meer aan middelen komen. Sommige handelaren stapten zelf in de auto en vertrokken naar landen als Bulgarije en Tsjechië om nieuwe voorraad te halen.

Er zijn in Nederland, schatten onderzoekers van Bureau Intraval, ongeveer 45.000 dopinggebruikers, die samen jaarlijks voor negentig miljoen euro aan verboden middelen kopen. Het onderzoeksbureau had van het Ministerie van Justitie in 2001 opdracht gekregen de omvang en aard van de Nederlandse dopinghandel in kaart te brengen. (Intraval concludeerde overigens dat de overheid bijna niets wist over doping. En de kennis die er was, was verspreid over verschillende instituten en departementen. Die kennis zou eerst moeten samengebracht. Blijkens de uitspraken van Korthals is daarmee inmiddels een begin gemaakt.)

Ongeveer de helft van 45.000 gebruikers waren 'grijze' gebruikers, schatte Intraval, en nemen hun toevlucht tot middelen met een onduidelijke wettelijke status. De andere helft gebruikt middelen die alleen artsen mogen voorschrijven. Over deze laatstgenoemde groep dopingpreparaten gaat dit stuk.

De belangrijkste dopingmiddelen zijn de anabole steroïden of kortweg: anabolen. Het zijn synthetische hormoonpreparaten die zijn gebaseerd op het geslachtshormoon testosteron. Testosteron is een metaboliet van cholesterol die voor zorgt dat het lichaam spieren aanmaakt.

De meeste dopinggebruikers zijn 'kosmetische sporters'. Ze trainen in fitnesscentra of sportscholen om hun lichaam te voorzien van extra spieren of willen zich ontdoen van overtollige vetlagen. Soms zijn ze professioneel met hun lichaam bezig, en werken ze als model, bouncer of acteur, maar meestal zijn hun beweegredenen recreatief. Overigens gebruiken topsporters in bijna alle takken preparaten om hun prestatieniveau te verhogen. Maar getalsmatig vallen de topsporters weg tegen de grote groep gebruikers buiten de topsport.

Novum
Bij de inval op 29 mei werden behalve R.M. nog twee mannen gearresteerd. Omdat de dopinghandel sinds zomer 2001 een economisch delict is, en niet meer onder de medicijnwet valt, riskeren zij maximaal zes jaar cel en een geldboete van 50.000 euro. Onder de oude wet waren de boetes nog een schijntje. 'Ze lachten je uit waar je bij stond', vertelde een rechercheur. 'Na het vonnis vroegen ze de rechter bij wijze van spreken of ze meteen konden afrekenen.'

Opspoorders die een zaak hadden afgerond, kregen 'hun' daders moeilijk voor de rechter, omdat de officieren het door de lage straffen niet de moeite waard vonden om tot vervolging over te gaan. Tevens waren de mogelijkheden om dopinghandelaren op te sporen beperkt. Pas door de wetswijziging van 2001 konden agenten auto's en huizen doorzoeken en telefoons afluisteren.

Het strafbaar stellen van doping is historisch gezien een novum. Een eeuw geleden, schrijft de Amerikaanse germanist en historicus John Hoberman, was doping nog de normaalste zaak van de wereld. Doping en sport waren openlijk met elkaar verbonden. Kranten deden, bijvoorbeeld tijdens wielerevenementen en zwemwedstrijden, verslag van de wetenschappelijke begeleiding van atleten. Artsen experimenteerden met stoffen als cocaïne, heroïne, strychnine en het bloedvatverwijdende nitroglycerine om sporters beter te laten presteren.

Pas tijdens het interbellum, als de natiestaten zich intensief met sport gaan bemoeien, ontstaat voorzichtig de notie dat doping onethisch is. Het nationaal-socialistische Duitsland spant de kroon. Sport, vinden Duitse commentatoren, moet puur zijn, de expressie van zuivere waarden. In het bijzonder maakten ze zich druk over berichten over een experimentele behandeling van atleten met 'bruiningslampen'. Die verkleurden niet alleen de huid met UV-licht, maar zouden ook de prestaties van atleten kunnen verhogen, dachten artsen. Een kunstmatige verhoging van de prestaties, unfair en de sport onwaardig, oordeelden de commentatoren.

Eigenlijk was de ophef over de prestatieverbeterende werking de allereerste moderne dopingaffaire. Alle mogelijke standpunten die je over doping kunt innemen, vind je in die vooroorlogse discussies al terug, stelt Hoberman.

Goeroes en bootleggers
De mannen die op de 29e mei zijn gearresteerd waren trainers, goeroes, handelaren en winkeliers - geen artsen. De rol van artsen in de doping is in Nederland zo goed als uitgespeeld sinds de overheid in 1995 artsen verbood sporters dopingmiddelen te verschaffen of te begeleiden. Sporters zijn daarom voor hun middelen aangewezen op zwarte markt.

De wetswijziging van 1995 is de bezegeling van een proces dat al halverwege de vorige eeuw is begonnen. In het Westen begonnen artsen zich toen al uit eigen beweging uit de doping terug te trekken. Ze vonden de bijwerkingen van de dopingmiddelen, die uiteenlopen van een verhoogde kansen op hart- en vaatziekte, vruchtbaarheidsstoornis, depressie en psychose, onaanvaardbaar. Daarnaast past het niet in de medische ethiek, die voorschrijft dat medici zieke mensen weer normaal moeten maken. Gewone mensen met aanzienlieke gezondheidsrisico's veranderen in superwezens valt buiten het medisch domein.

Als in de jaren zestig de anabole steroïden op de markt komen, zijn het ook niet artsen, maar coaches en de trainers die het wondermiddel introduceren. Charlie Francis, de gewezen trainer van sprinter Ben Johnson, heeft wel eens verteld dat de coaches van het Amerikaanse gewichthefteam schalen met de pillen op de ontbijttafels van de sporters zetten. De atleten strooiden ze over hun cornflakes. Het was het 'ontbijt van de kampioenen'.

In de communistische landen was de situatie anders. In de DDR bijvoorbeeld, bleek achteraf in processen tegen trainers en artsen, kregen tienduizend sporters anabolen van artsen op staatsbevel.

In het Westen maakten artsen sinds de jaren tachtig plaats voor 'anabolengoeroes'. Soms handelaren in middelen, soms ex-gebruikers, soms trainers, vaak autodidacten die op zichzelf en sporters experimenteerden met middelen. De Amerikaanse dopinghandelaar Daniel Duchaine was de beroemdste van allemaal.

Duchaine schreef in de vroege jaren tachtig voor zijn klanten een handleiding die vertelde wat wat je allemaal met mannelijke hormonen kon doen en welke doseringen en combinaties je daarvoor nodig had. Hoewel Duchaines opleiding zich beperkte tot de middelbare school, bedacht hij legio effectieve chemische legale en illegale procedures om het lichaam te manipuleren. Tientallen daarvan zijn nog tot op de dag van vandaag in gebruik.

Zijn Underground Steroid Handbook werd over de hele wereld gelezen. Langs elke sintelbaan en in praktisch elk krachthonk circuleerden kopieën. Nadat de Amerikaanse justitie Duchaine opspoorde, achter de tralies zette en zijn loopbaan als handelaar voorgoed beëindigde, stonden de bodybuildingbladen, supplementenbedrijven en internetmagazines dan ook in de rij om hem als columnist te strikken.

Tot in Duchaines tijd konden handelaren nog het gros van hun spierversterkers en vetverbranders kopen bij erkende farmaceutische ondernemingen, die onder controle van gezondheidsministeries stonden en te werk gingen volgens internationale richtlijnen. Dat zou snel veranderen. De in het interbellum geboren weerzin tegen doping, drong via de aandeelhoudersvergaderingen ook door in bestuurskamers van farmaceuten. In de jaren tachtig staakte de ene na de andere onderneming de productie van anabolen, of schroefde die terug, toen duidelijk werd in hoeveel afnemers dopinggebruikers waren. Dat proces gaat nog steeds door.

De vraag naar middelen is echter blijven stijgen. Daardoor komen de meeste middelen nu uit ondergrondse laboratoria die bootleggers heten en van ruwe grondstoffen - meestal afkomstig van Aziatische grootleveranciers - medicijnen maken. Hun producten zijn soms verpakt in standaard medicijnpotjes en trekflessen. Soms maken de fabrikanten meer werk van hun preparaten en voorzien ze ze zelfs van batchnummers en holografische zegels. Bootleggers als Ttokkyo en Generic Agricultural Generics genieten in de sport inmiddels een status die te vergelijken is met gerenommeerde bedrijven als Schering en Organon.

De Inspectie voor de Gezondheidszorg ziet datzelfde verschijnsel ook bij andere medicijnen. Op 6 mei van dit jaar overhandigde de Inspectie zijn jaarrapport over 2001 aan de Tweede Kamer. Daarin constateert de Inspectie dat steeds meer handelaren zelf met lucratieve middelen als Viagra, uitgaansdrugs en het afslankmiddel efedrine op de markt komen. Favoriet medium is internet en, zo constateert de Inspectie, de clandestiene handelaren bedienen zich steeds vaker van een 'officieel' en 'erkend' imago.

Het laboratorium in het wild
De meeste preparaten die de FIOD en de ECD op 29 mei in beslag namen waren anabole steroïden. De agenten vonden daarnaast ook grote hoeveelheden 'opstarters', zoals Clomid en HCG. Artsen gebruiken die middelen om onvruchtbaarheid te verhelpen. Atleten gebruiken ze na hormoonkuren, om hun natuurlijke hormoonaanmaak weer in het gareel te krijgen. Daarnaast vonden de agenten het medicijn tamoxifen, dat artsen gebruiken tegen borstkanker. Sporters zetten het in om vrouwelijke hormonen, die ontstaan bij de afbraak van mannelijke hormonen, te neutraliseren. Zonder tamoxifen kunnen anabolengebruikers, als zij hoge doses testosteron injecteren, last krijgen van borstvorming en vochtophopingen.

Dopinggebruik is sinds de komst van de goeroes complexer geworden. Goeroes ondervinden geen hinder van de ingebouwde ethische remmingen van de medische en farmacologische settings, en konden daardoor de innovatie in het dopingmilieu steeds sneller laten verlopen. Daardoor gaat doping allang niet meer uitsluitend om anabolen. Goeroes hebben ontdekt dat ook middelen als humaan groeihormoon, insuline, PGF-2-alfa en IGF-1 de spiergroei kunnen stimuleren, het hormonaal evenwicht kunnen herstellen of de afbraak van vetweefsel versnellen.

Andere complicerende factoren zijn de aanwezigheid van tienduizenden gebruikers die bereid zijn risico's te nemen en, last but not least, het internet. Via dat medium kunnen gebruikers ervaringen uitwisselen over geslaagde experimenten en krijgen dopinggoeroes toegang tot medische databanken. Het web is ook een toegangskanaal tot producenten van middelen in landen waar chemieproducenten en farmaceutische ondernemingen grote vrijheid genieten.

Sportorganisaties en de media stellen doping graag voor als een staaltje van hoogwaardige technologie. In dat beeld zijn sporters de proefkonijnen van corrupte wetenschappers, die hun nieuwste middelen op hen uittesten. De internationale 'dopingautoriteit' van het IOC, de World Anti-Doping Agency (WADA), heeft in dat kader dan ook opgeroepen om de 'genetische doping' een halt te roepen.

Voor de goede orde: 'genetische doping' bestaat nog niet, en het is nog maar de vraag of die er ooit komt. En mocht dat gebeuren, dan is het maken van een dopingtest een fluitje van een cent. Synthetische genen zijn eenvoudig op te sporen. De alarmberichten over Frankensteinsporters zijn dan ook waarschijnlijk een PR-stunt van de met geldtekort kampende antidopinglobby. Met de realiteit hebben ze weinig te maken.

Alle belangrijke nieuwe dopingmiddelen die sinds 1990 zijn geïntroduceerd zijn middelen die artsen al tientallen jaren gebruikten, en soms zelfs hadden afgedankt na de komst van een nieuwe generatie medicijnen. De details over het productieproces van die oude middelen, hun effecten en bijwerkingen waren gedocumenteerd en voor iedereen met een modem en voldoende interesse te achterhalen. Het waren ook middelen die Aziatische, Oost-Europese en ondergrondse laboratoria in grote hoeveelheden konden produceren, zodat gebruikers er ook hun hand op konden leggen als de gerenommeerde farmaceuten niet wilden meewerken.

Zo'n 'nieuw' middel is bromocriptine. Artsen geven het aan vrouwen, om na een zwangerschap de aanmaak van moedermelk te stoppen. Sporters gebruiken het al tientallen jaren om de lichaamseigen aanmaak van groeihormoon te verhogen. Grasduinend door de biomedische onderzoeksliteratuur, en geholpen door de researchafdeling van een producent, ontdekte een Amerikaanse dopinggoeroe dat je er razendsnel vet mee kon verliezen.

Of bromocriptine aanslaat is nog maar de vraag. Gebruikers klagen over hartkloppingen, en artsen hebben een geval gedocumenteerd van een bodybuilder die overleed toen hij het middel combineerde met anabole steroïden. Maar bromocriptine heeft alles wat een middel moet hebben om een hit in het dopingmilieu te worden: het is oude wijn, die rijp is om in een nieuwe zak verpakt te worden.

Een ander nieuw middel dat op dit moment snel aan populariteit wint is PGF02-alfa, dat op de markt is als Lutalyse. Veerartsen gebruiken het al tientallen jaren om landbouwhuisdieren te helpen bij het werpen van jongen omdat het de persweeën versterkt. Een dopinggoeroe ontdekte op valreep van de twintigste eeuw dat je het middel kunt inspuiten in spieren en dat daardoor de aanmaak van spierweefsel versnelt. Ook injecteren in vet is mogelijk. Dan werkt het ongeveer als een liposuctie. De stof verkleint vetcellen.

Kadaverhormoon en fakes
De agenten van de ECD en de FIOD vonden bij de raid van 29 mei ook enkele tientallen ampullen met gele klontjes van samengekoekt poeder. Toen het laboratorium van het RIVM de ampullen onderzocht, deden de onderzoekers een schokkende ontdekking. Het poeder was groeihormoon dat was geëxtraheerd uit de hersenen van overleden mensen.

Artsen gebruikten uit kadavers gewonnen groeihormoon tot 1985 om te voorkomen dat kinderen, die er zelf te weinig van aanmaakten, dwergen zouden worden; sporters gebruikten het in combinatie met anabolen om de spiergroei te versnellen. Toen onderzoekers in 1985 ontdekten het hormoon de ziekte van Creutzfeldt-Jakob kon overdragen, staakten artsen het gebruik. Ze stapten over op een in ijltempo ontwikkelde synthetische versie.

De ampullen waren volgens een opschrift aan de buitenkant afkomstig uit de Litouwse universiteitstad Kaunas. De maker is waarschijnlijk de farmaceut Endokrininiai, die is gespecialiseerd in preparaten uit gevriesdroogd 'endocrinologisch ruw materiaal'. In de oude Sowjet-Unie was het de grootste leverancier van hormoonpreparaten uit menselijke hypofyses. Toen de rest van de wereld de productie van het gevaarlijke middel stopzette, ging Endokrininiai ermee door. Sporters, die het synthetische groeihormoon niet konden betalen, bleven het kopen.

Lang niet alle Nederlandse bodybuilders die het preparaat op de zwarte markt hadden gekocht, wisten hoe gevaarlijk het was. En diegenen die wel over de aard van het preparaat waren ingelicht, wisten niet dat de kans dat je door menselijk groeihormoon de dodelijke hersenziekte krijgt kan oplopen tot vier procent. Nadat de kranten in de zomer van 2002 details over het menselijk groeihormoon publiceerden, verschenen op diverse messageboards berichten van kopers die hun groeihormoon weer van de hand wilden doen.

Bij de op 29 mei in beslag genomen dopingmiddelen zat ook een groot aantal vervalste anabolen. Een aantal handelaren stonden in het dopingmilieu ook bekend als vervalsers, blijkt uit een mailbericht dat een dag na de inval binnenkwam bij de webmaster van de undergroundwebsite Bodypage. Naar schatting is de helft van alle anabolen op dit moment vervalst, blijkt uit onderzoek van de Inspectie voor de Gezondheidszorg. Duitse onderzoekers kwamen in 2000 tot ongeveer dezelfde conclusie.

In de meeste gevallen zijn vervalsingen ondergedoseerd. Soms bevatten ze een andere stof, en soms, heel soms, zijn ze net zo goed als de middelen die van echte farmaceuten komen. De meeste vervalsingen zijn ronduit schadelijk voor de gezondheid. Dat is ook het geval met de oxandrolonevervalsingen die op dit moment circuleren.

Oxandrolone is één van de mildste anabole steroïden die farmaceuten ooit hebben ontwikkeld. Bij verstandig gebruik zijn de bijwerkingen gering, ook bij vrouwen. Toch was het jarenlang nauwelijks op de zwarte markt verkrijgbaar. Tot eind 2001 letterlijk overal ter wereld oxandrolonetabletten van Chinese makelij opdoken.

Het preparaat sloeg aan. Maar al snel werd duidelijk dat er in ieder geval sommige tabletten een stof zat bevatten daar niet in thuishoorde. 'De jongens komen kilo's tegelijk aan', vertelde een trainer. 'En dat gebeurt bij oxandrolone niet. Met oxandrolone win je maar een paar kilo.'

Verder klaagden gebruikers over hevige pijn in lever en hoofd. Met hoge doseringen ibuprofen hield je het probleem weliswaar onder controle, maar het was niet wat je van oxandrolone moest verwachten.

Amerikaanse atleten lieten een partij testen door een laboratorium. Die pillen bleken oxymetholone te bevatten, een agressief anabool steroid dat niet te vergelijken is met oxandrolone. Krachtsporters bouwen er snel kilo's spier mee op, maar dat gaat gepaard met bijwerkingen als agressie, leverbeschadiging en haaruitval. Vrouwen die oxymetholone gebruiken komen door de vermannelijkende werking ernstig in de problemen.

Tot voor vier jaar geleden beperkten vervalsers zich tot de anabolen. Maar de laatste jaren gaan ze zich ook richten op andere middelen. Op de Nederlandse zwarte markt circuleren bijvoorbeeld vervalste versies van het middel clomifeencitraat: eigenlijk een vruchtbaarheidsmedicijn, maar je kunt er ook mee voorkomen dat synthetische hormonen de natuurlijke aanmaak van geslachtshormoon onderdrukken. Sporters met toegang tot scheikundige faciliteiten hebben ontdekt dat de clomifeentabletten, die overigens onvoorspelbaar werken, geen spoor bevatten van de stof die je er eigenlijk zou verwachten. Ze vonden wel een andere stof, maar ze konden niet achterhalen welke.

Conclusie
Hoewel er nog steeds geen cijfers beschikbaar zijn over de medische schade die doping veroorzaakt, is doping een maatschappelijk probleem. En het is niet waarschijnlijk dat politieoptreden voldoende is om het op te lossen. Wat vooral zorgen baart is de opmars van de vervalsingen. Dat probleem zou je kunnen oplossen door gebruikers de mogelijkheid te geven om hun middelen te laten testen.

Juni dit jaar zette de Rotterdamse stichting Boumanhuis Verslavingszorg een punt acht een beperkt programma waarin gebruikers konden laten testen of hun tabletten of ampullen wel de juiste stoffen bevatten. Het ministerie van VWS, dat het programma betaalde, had laten weten dat het was bedoeld voor het testen van recreatieve drugs, niet voor doping.

Ir. Willem Koert is wetenschapsjournalist en schrijft over voeding, biotechnologie en gezondheid voor het Weekblad van Wageningen UR, de Volkskrant, en Elsevier Voedingsmiddelen Industrie. Hij is de initiatiefnemer van de website Ergogenics, een digitale nieuwsbrief over doping, supplementen, voeding en krachttraining.

Referenties
1. Correspondentie met bezoekers van de website Ergogenics.
2. F. Oldersma, J. Snippe, B. Bieleman. Onderzoek naar aard en omvang van dopinghandel en ontwikkeling van indicatoren. Stichting Intraval, maart 2002.
3. Bart Crums. Over de versporting van de samenleving. De Vrieseborch Haarlem 1992.
4. Willem Koert, Rens van Kleij. Handel in Doping. Nederlands Centrum voor Dopingvraagstukken, Rotterdam 1998.
5. Idem.
6. Margo Vliegenthart. Wijziging van de Wet op de Geneesmiddelenvoorziening en de wet op de economische delicten in verband met de aanwijzing als economisch delict van illegale handel in geneesmiddelen, zulks mede ter verbetering van de bestrijding van doping in de sport. Tweede Kamer, vergaderjaar 1999-2000, 27261 nrs. 1-2, 1-9-2000.
7 Johh Hoberman. Doping - De atleet als machine. Uitgeverij Kosmos, 1992.
8. Charlie Francis. Anabolic Athletes - A Brief History of Drugs in Sports. Testosterone Magazine 180, 26-10-2001.
9. Hannah Cleaver. Germany Compensates Athletes Given Secret Steroids. Reuters, 14-6-2002.
10. Will Brink. Tribute To Daniel Duchaine.
11. Bijvoorbeeld: The Pharmaceutical Journal, Vol 268 No 7187 2 March 2002.
12. Brock Strasser. Confessions of a Steroid Bootlegger. An Interview with GAC. Testosterone Magazine, nr 151, 6-4-2001.
13. Inspectie Volksgezondheid. Jaarrapport 2001. Den Haag, mei 2002.
14. Conference on Genetic Enhancement of Athletic Performance. Banbury Center of the Cold Spring Harbor Laboratory on Long Island, New York. March 18-20, 2002.
15. Anti-doping watchdog stirred by EU funding row. Agence France-Presse, 3-12-2001; World Anti Doping budget approved despite resistance from EC. Associated Press, December 3, 2001.
16. Lyle McDonald. Bromocriptine. E-book, Qfac.com, 2002.
17. Manoharan G, Campbell NP, O'Brien CJ. Syncopal episodes in a young amateur body builder. British Journal of Sports Medicine, 2002 Feb;36(1):67-8.
18. Dharkam. Grow Even When Off Steroids. Part 2. Mesomorphosis.com, Volume 2, Number 1, January 1, 1999; Dharkam. Deeper Into Prostaglandin Use. Mesomorphosis.com, Volume 2, Number 3, February 1, 1999.
19. Russisch groeihormoon duikt op in bodybuildcircuit. Persbericht IGZ, 17-7-2002.
20. Handelaren in groeihormoon zitten al drie maanden vast. De Volkskrant, 31-7-2002.
21. Endokrininiai Preparatai. Bedrijfsprofiel op randburg.com. Laatst bezocht op 18-8-2002.
22. Correspondentie met bezoekers van de website Ergogenics.
23. Huillard d'Aignaux J, Costagliola D, Maccario J, Billette de Villemeur T, Brandel JP, Deslys JP, Hauw JJ, Chaussain JL, Agid Y, Dormont D, Alperovitch A. Incubation period of Creutzfeldt-Jakob disease in human growth hormone recipients in France. Neurology, 1999 Oct 12;53(6):1197-201.
24. Aanhoudingen op verdenking van anabolenhandel. Bodypage.nl, 3-7-2002.
25. Willem Koert. Spieren uit een potje. Volkskrant 9 juli 2002.
26. Ritsch M, Musshoff F. Dangers and risks of black market anabolic steroid abuse in sports. Gas chromatography-mass spectrometry analyses. Sportverletzung Sportschaden, 2000 Mar;14(1):1-11.
27. Correspondentie.
28. Gepubliceerd op Steroidlabs.com. Offline.
29. Correspondentie.
30. Correspondentie.
31. Correspondentie.

Proces, juli/agustus 2002, nr. 7/8.




Gemaakt in Kladblok. WordPress is voor mietjes.